نقد مختار نامه-نقاشیه نیوشا ضیغمی
هزینه ساخت مختار نامه
با حواشی پیش آمده قرار شد چهره وی نشان داده نشود اما میرباقری با تمهیداتی چون نورانی کردن چهره خیلی موافق نیست و احتمالا از کارهای دیگری مثل انتخاب زوایایی که چهره او معلوم نشود استفاده خواهد کرد تا ضمن اینکه به قداست این چهره آسیب وارد نشود، به جنبه هنری کار هم لطمه ای وارد نشده و باور پذیری کار مخدوش نشود»./وی همچنین در پاسخ به پرسشی دربارهی هزینه سریال «مختارنامه» بیان کرد: «برای تولید سریال ۴۰ قسمتی مختارنامه ۲۰ میلیارد تومان هزینه شده است».
همایش «قیام تا قیام» با هدف نقد و بررسی سریال «مختارنامه» در دانشگاه صنعتی همدان برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی سریال مختارنامه، در این همایش که با حضور «دکتر محمد حسین رجبی دوانی» تاریخ دان و استاد دانشگاه و «رضا استادی» مدیر روابط عمومی سریال مختارنامه برگزار شد، استادی در سخنانی گفت: « داوود میرباقری همچنان در جستوجوی تمهیدی برای نشان ندادن چهره حضرت ابوالفضل(ع) در این مجموعه تاریخی ـ مذهبی است».
رضا استادی در این همایش گفت: ما در زمان ساخت سریال «مختارنامه» از خودمان میپرسیدیم اگر در آن دوره بودیم، چه میکردیم و جزو کدام گروه بودیم؟ جزو اشقیاء بودیم یا در کنار اولیاء قرار می گرفتیم؟ زیرا همانطور که در بخش های مربوط به عاشورا نیز نمایش داده شده، اشقیاء با پرچم «لا الله الا الله» به سمت خیمه امام حسین (ع) هجوم می برند و قطعا این نوع استفاده ابزاری اشقیاء از دین و به کار گرفتن آن در خدمت منافع خود می توانست خیلی ها را گمراه کند».
او در ادامه اضافه کرد:« در اکثر مواقع و هنگام فیلمبرداری صحنه های مربوط به کربلا، عده زیادی از اعضای پشت صحنه سریال، احساساتی میشدند و گریه می کردند. در حال حاضر تماشای صحنه کشیدن گوشواره از گوش دختر بچه برای خود من هم سخت است و نمی توانم آن را نگاه کنم».
وی ادامه داد: «مختار شخصیتی لایه لایه دارد و اگر مخاطبان این سریال این اثر را با دقت تماشا کنند، قطعا از این موضوع لذت بیشتری خواهند برد».
استادی درباره بحثها و انتقاداهای مطرح شده درباره نشان دادن چهرهی حضرت ابوالفضل(ع) در سریال «مختارنامه»، بیان کرد: «این موضوع در سریال «مختارنامه» به یک بخش خاص و کوتاه محدود است. داوود میرباقری همیشه از پرداختن مستقیم به واقعه کربلا پرهیز داشت. استدلال او هم این بود که وقتی نمیتوان چهره افراد حاضر در یک واقعه را نشان داد، پرداختن به موضوعی مهم با این ابعاد و به این شکل باعث ابتر ماندن موضوع میشود و بهتر است از منظر افراد حاضر در ماجرا که محدودیتی برای به تصویر کشیدن چهره آنها وجود ندارد، برای روایت این واقعه استفاده کرد».
این روزنامه نگار و منتقد سینما و تلویزیون در افزود داد: « برای انتخاب نقش حضرت اباالفضل (ع) دقت زیادی انجام شد و در اواخر سال ۸۷، فردی به نام کاوه فتوحی که تاکنون در هیچ اثر نمایشی حضور نداشت، بعد از معرفی به پروژه با پشت سر گذاشتن تمرین های طولانی همچون: شمشیربازی، اسب سواری و حتی تمرین هایی مربوط به بهبود لهجه و صدا، آماده حضور در مختارنامه شد. در صحنه های مربوط به حضور حضرت عباس (ع) که در شاهرود فیلم برداری شد، این صحنه ها با حساسیت فراوان جلوی دوربین رفت. حتی اواخر فروردین ماه سال ۸۸ که رییس سازمان صدا و سیما به همراه برخی نمایندگان مجلس، در شاهرود حضور پیدا کردند، صحنههای ضبط شده از حضور حضرت عباس (ع) در کربلا به نمایش درآمد و آنها معتقد به نزدیکی این صحنه ها به باور عمومی بودند. گروه تولید سریال مختارنامه برای حفظ قداست این بزرگوار حتی هیچ عکسی از این بازیگر را نیز تا این لحظه منتشر نکردند».
او ادامه داد:«سازندگان سریال برای اینکه قصد داشتند تصویر فتوحی دیده نشود، در زمان بازدید سید عزتالله ضرغامی رییس سازمان صدا و سیما از پشت صحنه مختارنامه و حضور خبرنگاران و عکاسان، کلاه و عینک دودی به چهره فتوحی زدند تا صورت او دیده نشود؛ اما اما از هفتههای قبل با انتشار تصویری که در پشت صحنه مختارنامه و از چهره بدون گریم این بازیگر و با دوربین موبایل گرفته شده بود، این شائبه ایجاد شد که کاوه فتوحی بازیگری است که در سینما و تلویزیون نقش های مختلفی ایفاء کرده و حالا برای ایفای نقش حضرت اباالفضل در کار حضور یافته، حال آنکه چنین نبود. با حواشی پیش آمده قرار شد چهره وی نشان داده نشود اما میرباقری با تمهیداتی چون نورانی کردن چهره خیلی موافق نیست و احتمالا از کارهای دیگری مثل انتخاب زوایایی که چهره او معلوم نشود استفاده خواهد کرد تا ضمن اینکه به قداست این چهره آسیب وارد نشود، به جنبه هنری کار هم لطمه ای وارد نشده و باور پذیری کار مخدوش نشود».
وی همچنین در پاسخ به پرسشی دربارهی هزینه سریال «مختارنامه» بیان کرد: «برای تولید سریال ۴۰ قسمتی مختارنامه ۲۰ میلیارد تومان هزینه شده است».
استادی درباره تحقیقات صورت گرفته برای نگارش فیلم نامه سریال مختارنامه نیز گفت:« فیلمنامه اولیه مختارنامه حاصل یک تحقیق ۱۰ ساله بود،اما خود داوود میرباقری هم مطالعات سنگینی انجام داد. خیلیها سوال میکنند مبنای شخصیتهای سریال چه بوده است؟ برای نگارش فیلم نامه واقعا هیچ منبع تاریخی نبوده که خوانده نشده باشد، اما تاریخ در جاهایی سکوت کرده و در مورد شخصیت هایی مانند «مسلم» به همه سوال ها پاسخ نداده است».
وی افزود: «مختارنامه» داستان مختار است و صحنههای کربلا در بخشهایی اتفاق میافتد که مربوط به این قصه باشد».
استادی همچنین با اشاره به پروژه «روز رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش گفت: «طبق شنیده ها قرار است در این فیلم چهره حضرت ابوالفضل(ع) و علی اکبر و چند تن دیگر نمایش داده شود».
استادی همچنین دربارهی رایزنیهای بینالمللی برای پخش این سریال در شبکههای خارجی گفت: «ما از ابتدا که سریال ساخته میشد، رایزنیهایی برای پخش بینالمللی آن انجام دادیم. ولی به هر حال «مختارنامه» یک کار شیعی صد در صد است و قطعا حساسیتهایی در کشورهای سنی برای نمایش این اثر وجود خواهد داشت.
مدیر روابط عمومی «مختارنامه» همچنین در پاسخ به پرسش دانشجویی مبنی بر تاکید داوود میرباقری بر پررنگ کردن شخصیت زنان در سریالهایش، گفت: اتفاقا «مختارنامه» نسبت به اکثر سریالهای تاریخی، اثری مردانه است. در خیلی از سریالهای تاریخی زنان زیادی با آرایش بسیار غلیظتر حضور دارند. حتی آرایش برخی از آنها کاملا امروزی است و قرار است به نیازهای سازندگان که احتمالا جذب مخاطب بیشتر است پاسخ دهند اما در مختارنامه شخصیت ها صرفا کارکردی دراماتیک داشته اند».
***
در این همایش که در دانشگاه صنعتی همدان برگزار شد، محمد حسین رجبی دوانی ـ مورخ و مدرس دانشگاه ـ نیز در توضیح مقطع تاریخی که سریال «مختارنامه» در آن میگذرد، گفت: «اگر کوفیان مانند مردم کنونی ما بودند، امام حسین (ع) در واقعه کربلا تنها نمیماند».
رجبی دوانی در همایش «قیام تا قیام» گفت: از زمان خلیفه دوم که فتوحات آغاز و خسارتهایی به جامعه اسلامی وارد شد، مردم به دنیازدگی میل پیدا کردند. ظاهر آن جهاد اسلامی بود اما به جایی حمله میکردند که برایشان منفعت داشته باشد. به همین خاطر بیتالمال تاسیس شد که خلیفه دوم با اعمال تبعیضهایی آن را تقسیم کرد. در زمان خلیفهی سوم اینها به اوج رسید و مردم دنیوی شدند. وقتی حضرت علی (ع) به خلافت رسید، سعی کرد جامعه اسلامی را به دروان پیامبر بازگرداند و رؤسای قبایل که قبلا امتیازاتی داشتند با حضرت علی (ع) به مشکل خوردند.»
وی ادامه داد: «امام حسن (ع) وارث جنگهای علی با مسلماننماها بود و بر خلاف قبل که با غیر مسلمانان میجنگیدند، وقتی جنگ جمل پایان یافت همان افرادی که تحت امر حضرت علی (ع) بودند سعی داشتند وارد بصره شوند و زن و بچهها را اسیر کنند. امام علی (ع) گفت اینها همه ارزش دارند و بنابراین همانها با علی(ع) هم مشکل پیدا کردند».
رجبی دوانی افزود: «امام حسن (ع) جایگاه مقدسی داشت بنابراین معاویه به او فرصت نداد و جنگ را آغاز کرد. در سپاه امام حسین اکثرا از رؤسای قبیله پیروی کرده بودند و حتی خوارج هم آمده بودند با این انگیزه که جنگ با معاویه تحت هر شرایطی درست است».
وی با اشاره به واقعه کربلا و یاران کم امام حسین(ع) تصریح کرد: «اگر کوفیان مانند مردم الان ما بودند، مطمئنا امام حسین (ع) تنها نمیماند. در زمان جنگ با عراق، امام خمینی (ره) گفت جوانان جبهه را خالی نگذارند و چنان هجومی پیش آمد که مراکز اعزام نیرو جا برای فرستادن نیرو نداشتند. اگر آن زمان این جوانان بودند خودشان را به کربلا میرساندند و به امام حسین (ع) کمک میکردند».
رجبی دوانی در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه چرا وقایع عاشورا به طور کامل و با جزئیات ثبت شده است؟ گفت: «عاشورا به قدری فاجعهی عظیمی بود که مردم را در بهت فرو برد و سعی کردند تمام حوادث آن را به خاطر بسپارند؛ ضمن اینکه جنایتکاران کربلا وقتی برگشتند سعی کردند هر چه بوده به امید جایزه بازگو کنند. سپاه عمر خبرنگار یا وقایع نگار هم داشت که بسیاری از حوادث را ثبت کرده بودند. بسیاری را هم ائمه نقل کردند و همینطور جرمهای هر فرد هم ثبت شده است».
نقد مختار نامه
* عوامل و بازیگران:
در این سریال «فریبرز عربنیا» در نقش مختار ظاهر شده و عباس اصانلو و امیررضا گیتیبان به عنوان بدلهای او هستند. او 6 سال برای ایفای این نقش زمان گذاشت و به فیلم یا سریال دیگری نپرداخت.
این سریال با حضور بیش از 60 بازیگر اصلی، 140 نفر بازیگر فرعی و بیش از 1500 نیروی انسانی که به عناوین مختلف درگیر کار بودهاند، ساخته شده است.
بازیگران این سریال و نقشهایشان عبارتند از:
«فریبرز عرب نیا»: نقش مختار ثقفی
«امین زندگانی»: نقش مسلم ابن عقیل
«رضا رویگری»: نقش کیان ایرانی
«الهام حمیدی»: نقش زن کیان ایرانی
«عنایت شفیعی»: نقش ابن کامل
«ژاله علو»: نقش مادر مختار
«فریبا کوثری»: نقش عمره همسر مختار
«نسرین مقانلو»: نقش همسر دیگر مختار
«محمد فیلی»: نقش شمر
«رضا کیانیان»: نقش حاکم مکه
«محمدرضا شریفی نیا»: نقش محمدبن حنفیه
«حسن پورشیرازی»: نقش بهرام رنگ رز
«ویشکا آسایش»: نقش جعده
«داوود رشیدی»: نقش حاکم کوفه
«کریم اکبری مبارکه»: نقش احمر بن شمیط
«فرهاد اصلانی»: نقش عبیدا...بن زیاد
«انوشیروان ارجمند»: نقش رفاعه بن شداد
«جعفر دهقان»: نقش مصعب ابن زبیر
«بهرام شاه محمدلو» و «محمد صادقی» در نقش حاکمان کوفه
«پرویز پورحسینی» در نقش میثم تمار
ابراهیم آبادی، داوود آریا، روژان آریامنش، محمود اردلان، عباس امیری، رحمان باقریان، مریم بوبانی، اسماعیل پورستار، معصومه تقی پور، علی جاویدفر، محمود جعفری، صدرالدین حجازی، محمد رضا حق گو، میرصلاح حسینی، علیرضا خندان، اسماعیل خلج، حسین خانی بیک، مسعود خدابخشیان، ماه چهره خلیلی، آهو خردمند، حبیب دهقان نسب، نصرت دستمردی، بهزاد رحیم خانی، جواد زیتونی، فریدون سورانی، محمد علی سلیمان تاش، جمشید شاه محمدی، ولی ا... شیراندامی، مهرداد ضیایی، مصطفی کاری، احمد علامه دهر، حدیث فولادوند، شهره لرستانی، صالح میرزاآقایی، حمید مظفری، فرخ نعمتی، کاظم هژیرآزاد و اکبر زنجان پور از دیگر بازیگران این مجموعه تلویزیونی هستند.
* مختار در سه بخش
به گزارش فارس، سریال «مختارنامه» سه بخش دارد که در بخش نخست جوانی زندگی مختارثقفی و در دو بخش دیگر میانسالی تا شهادت وی را به تصویر میکشد.
در مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» محمدرضا ابراهیم سالکویه، علی اصغر آشوری، علی اکبر بلندی، علی ذبیحی، اکبر رحیمی، مصطفی رستمی ، محمدرضا راد،صفدر سیاهپوش ،حسن شاهرخی ، محمد حسین قشمی ، عباس مختاری ،فیض الله مهدیخانی، محمد صدیق مرادزاده، یوسف نوروزی، علی اکبر نیکروی، محمد نمازی و مرحوم رحیم سعادتی متین به عنوان یاران مختار ایفای نقش کردهاند.
عوامل پشت صحنه این سریال نیز عبارتند از:
مدیر فیلمبرداری: عظیم جوانروح، تدوینگر: مهدی حسینیوند، چهرهپردازی: عبدالله اسکندری، مسعود ولدبیگی، محقق تاریخ اسلام: حجتالاسلامرسول جعفریان، مدیر روابط عمومی: رضا استادی.
* یک بسکتبالیست مقابل دوربین مختارنامه
نقشهایی در مجموعه وجود داشت که فیزیک افراد خیلی مهم بود و در بخشی از داستان به فردی با قد و پاهای بلند نیاز داشت و متناسب با نقش در رشتههای ورزشی، «حامد حدادی» در سریال، نقش یکی از اعضای سپاه ابن زبیر را بازی کرد.
* همکاری 1430نفر با این پروژه
1430 نفر با این پروژه همکاری داشتهاند. برخی نیروها از شهرها و مکان هایی که فیلم برداری صورت میگرفت، انتخاب میشدند.
* زبان و گویش
مجموعه «مختارنامه» به لحاظ تاریخی فاصله زمانی زیادی با مجموعه امام علی(ع) ندارد و مقطع داستان مربوط به سال 61 هجری است و زبان مجموعه، زبان شسته رفتهای است و از ضربالمثل، حکایات، ارجاع به تاریخ و ارجاع به گذشته استفاده شده و برای مخاطبان قابل فهم است.
* حوادث مجموعه
با وجود آموزشهایی که به برخی بازیگران ارائه شد، حوادثی هم در حین فیلمبرداری برای برخی از بازیگران اتفاق افتاد. «فریبرز عرب نیا» و «رضا رویگری» چند بار زخمی شدند. تهیه کننده هم دو باربه دلیل فشار کار سکته کرد.
عوامل پشت دوربین، جلوی دوربین ظاهر شدند
«مسعود ولدبیگی» طراح چهره پردازی مجموعه در نقش سر دسته خوارج در بخش مکه مقابل دوربین رفت. «محمود اردلان» طراح حرکات رزمی این مجموعه هم در نقش پسر عموی مختار نقش آفرینی کرد. «حسن میرباقری» برادر «داوود میرباقری» که یکی از نویسندگان اولیه مجموعه است هم نقش ابراهیم اشتر را بازی کرد. «حامد میرباقری» دستیار کارگردان ایفاگر نقش پسر مختار و در مقطعی «ابن وهب» یکی از شهدای کربلا بود. او فرزند «داوود میرباقری» است.
* موسیقی سریال
میرباقری و گروهش بعد از مذاکرات بسیار زیاد و گذراندن مراحل مقدماتی و مذاکره با یکسری از آهنگسازها، به این نتیجه رسیدکه «امیر توسلی» بیش از دیگران انرژی و انگیزه برای کارکردن دارد. ریشههای موسیقی «مختارنامه» به نوعی به ریشههای موسیقی سنتی بر می گردد. موسیقی کار، تمهای مختلف دارد. در بخشی که بیشتر عاشورایی است، از این بخش استفاده میشود و بقیه نیز ریشههای عربی دارد و با فضاهای متفاوت، موسیقی متفاوت میشود.
* عنوانبندی سریال
عنوانبندی این سریال توسط «مهران برومند» و «مسعود سعادت مند» به عنوان مجری طرح در شرکت « تصویر پردازان مدیا» ساخته شده.عنوان بندی آغاز این سریال سه دقیقه و نیم است که در قالب فیلمی کوتاه، خلاصهای از سریال مختارنامه به همراه نمادی از این سریال دیده میشود و بعد از آن ذکر عناوین و اسامی هنرمندان و دستاندرکاران آغاز میشود. عنوانبندی پایانی هم مانند اغلب سریالهای تلویزیونی ساده است.
میرباقری در مصاحبه اولیه پس از پخش قسمت اول در گفت و گوی ویژه خبری شبکه 2 گفت (رؤوس مطالب مهم):
- مختارنامه معادل 20 فیلم سینمایی تاریخی است که 20 هزار پلان دارد.
- انتخاب اصلی مختارنامه با من نبود و من خود را برای تولید سلمان فارسی آماده می کردم که از سیما این موضوع پیشنهاد شد. مدتی برای پژوهش مختارنامه وقت خواستم و در طول پژوهش به شخصیت مختار گره خوردیم و مختار مثل یک طوفان ما را با خودش برد و هشت سال ما را درگیر کرد. مختار شخصیتی بود که به دلیل ظرافت ها و رمز و رازهایی که داشت در دوره تاریخی پر تلاطم توانست شیعیان را که با نگاه های خاصی درگیر بودند رهبری و حکومتی را بنا کند. دولت وی اولین دولت شیعی است که زمام امور را بدست می گیرد.
- بررسی پرونده و تشکیل حکومت این نهضت و آسیب هایی که بعد از این تشکیل منجر به شکست می شود مواردی بود که گمان کردم می تواند برای این دوره تاریخی مفید و موثر باشد به همین دلیل نیتم این بود چیزی که به درد تاریخ امروز ما نیز می خورد به تصویر بکشم.
- مختار شخصی است که شخصیت چهار امام (ع) را درک می کند و وقایع بزرگی از جمله وقایع کربلا در آن دوران اتفاق می افتد.
- مشکلات مختارنامه نسبت به مجموعه امام علی (ع) کمتر بود و ما در مجموعه امام علی (ع) مشکلات بیانی فراوانی داشتیم اما این محدودیت ها در مختارنامه وجود نداشت و در ان منعی برای شخصیت محوری کار نداشتم به همین دلیل تعلیق ها خیلی قوی تر از مجموعه امام علی (ع) است. نگرانی من بیشتر به لایه هایی از کارم برمی گردد که بتواند خوب به بیننده منتقل شود. در دوره مختار بافت جامعه شناختی و فرهنگی چند گانه بود که تحلیل و تفسیرهای متعددی از آن می شد و به اسم دین بر روی هم تیغ می کشیدند. یکی از اهداف من در این مجموعه پرداختن به تقابل دین با دین بود چرا که هر کس برای خود تفسیر و تأویل متفاوتی از دین قائل است البته ما یک باوری از دین داریم که آن باور اهل بیتی است.
- مختارنامه بررسی دیدگاهها و بافت فرهنگی و اجتماعی و عقیدتی آن زمان است.
- مختارنامه اثر پیچیده ای است و کار کوچکی نیست که بشود به سادگی از کنار آن گذشت.
- ما به ضرورت داستان گویی ناگزیر بودیم که شخصیتی از مختار بسازیم که نقاط ضعف و قوتی دارد و در طول یک روند دیدگاههای خود را اصلاح می کند اما مختار در واقع یک قهرمان است و آنچه ما ساختیم نشانه قهرمانی در آن مشهود است. مخاطب مختار را قهرمانی خواهد دید که در یک دوره پرتلاطم تاریخی زندگی می کرد که جریانهای فکری در آن حائز اهمیت و نوع نگاه و تأویل و تفسیر از مذهب و همچنین تقابل در مذهب نیز مهم است.
- مخاطب احساس می کند که موضوع مختارنامه به درد امروزش می خورد تا بتواند حداقل اعوجاج هایی را که می تواند اصلاح کند.
- پژوهش و ساخت این فیلم حدود 9 سال به طول انجامید
- این مجموعه 60 هنرپیشه اصلی و بین 200 تا 300 هنرپیشه فرعی دارد و برای آن 2000 دقیقه کار نهایی در 40 قسمت 50 دقیقه ای شده است.
- با توجه به ابعاد سنگین و گسترده مختارنامه این مجموعه گران در نیامده است و این را می توان از تصاویر تشخیص داد.
- سخت ترین پلان مختارنامه واقعه کربلا بود که من احساس کردم برای آن آماده نیستم و دعا می کردم سکانس ها عقب بیفتد و عقب هم افتاد اما یک جا خودش به سراغم آمد و احساس کردم دیگر وقتش است که باید به سراغ کربلا بروم. مهمترین پلان واقعه کربلا زمانی است که حضرت ابوالفضل (ع) لب رودخانه علقمه می آید و من روی این تصویر 4 ساعت کار کردم چرا که برایم بسیار مهم بود که چقدر به آن روح حماسی نزدیک شده ام و این سخت ترین بخشهای کار بود. پلان نماز ظهر عاشورای امام حسین (ع) را نیز یکی از سخت ترین کارها دانست و گفت: اینکه بتوانیم این را به یک باور برسانیم تا بیننده آن شرایط را حس کند بسیار سخت و دشوار بود.
- شخصیتهای منفی در مجموعه مختارنامه اشخاص پخمه و بدرد نخور نیستند گفت: اینها شخصیتهایی زیرک، مدیر و مدبر هستند و تحلیل و فکر و برنامه دارند و این در همه ابعاد دشمن شناسی مهم است.
دو عکس از نیوشا ضیغمی 
بررسی تخصصی اخبار سینما